رسم «کمکی» در فرهنگ سیستانی؛ از کاه‌گل‌کشی تا برداشت گندم بدون دستمزد

دادخدا خدایار، پژوهشگر فرهنگ سیستانی و استاد دانشگاه در زاهدان در گفت و گو با خبرنگار مهر، گفت: یکی از خرده‌فرهنگ‌های رایج و متداول در سیستان، موضوع همیاری اجتماعی است.

وی ادامه داد: این پدیده را از قدیم‌الایام و به‌طور مستقیم رواج داشته است؛ همیاری اجتماعی بدین صورت بود که مردم یک روستا، اعم از همسایگان، خویشاوندان و دوستان، در مراحل مختلف کشاورزی به یکدیگر کمک می‌کردند.

خدایار افزود: این مشارکت شامل کاشت، آبیاری، داشت محصولات و به‌ویژه برداشت آن‌ها بوده‌است؛ برای نمونه، هنگام درو کردن گندم، جمع‌آوری خوشه‌ها، کوبیدن آن‌ها، جداسازی دانه‌های گندم و انتقال محصول به منازل، اهالی بدون دریافت هیچگونه مزد و چشم‌داشت مالی به یاری یکدیگر می‌شتافتند.

وی بیان کرد: سازوکار این همیاری بدین‌گونه بود که گروهی از همسایگان، خویشان و اهالی روستا برای کمک به یکی از اعضای جامعه گرد هم می‌آمدند و کار او را پیش می‌بردند؛ پس از پایان کار، همان فرد به همراه سایرین برای انجام دادن همان فعالیت به‌سراغ فرد دیگری می‌رفتند و این چرخه همکاری داوطلبانه تداوم می‌یافت.

خدایار تصریح کرد: این رویه به‌صورت یک سنت فراگیر، تقریبا در میان تمامی خانوارها و مردم منطقه برای جمع‌آوری محصولات کشاورزی و امور مرتبط با کشت و کار رواج داشت و بر اساس آن، افراد برای تأمین نیروی کار در این عرصه، دستمزدی پرداخت نمی‌کردند.

در رسم کمکی؛ مردم بدون چشم داشت به یکدیگر کمک می کردند

وی افزود: یکی دیگر از مصادیق بارز این همیاری و مشارکت اجتماعی، یاری‌رسانی در ساخت‌وساز منازل مسکونی بود؛ اگر فردی قصد بنای خانه‌ای جدید، افزودن اتاقی به بنای موجود یا انجام تعمیرات را داشت، اهالی به کمک وی می‌آمدند؛ به‌ویژه در مراسم سالانه‌ای که به «کاه‌گل‌کشی» موسوم بود و طی آن خانه‌های گلی بازسازی می‌شدند، این همیاری نمود برجسته‌ای داشت.

وی بیان کرد: در اینگونه فعالیت‌ها، شاید تنها بنا یا استادکار اصلی مبلغی به‌عنوان دستمزد دریافت می‌کرد و سایر افراد حاضر در کار، صرفا با انگیزه کمک به هم‌نوع و حفظ پیوندهای اجتماعی و بدون هیچ چشم‌داشتی مشغول به کار می‌شدند.

وی خاطرنشان کرد: این رسم دیرینه و ارزشمند که در فرهنگ سیستان ریشه دارد، با عنوان «کمکی» شناخته می‌شد که در حقیقت همان مفهوم همیاری را تداعی می‌کند؛ شاید بتوان معادل امروزی و مدرن این سنت را گروه‌های جهادی درون‌فامیلی دانست که با همان روحیه ایثار و همبستگی، برای عمران و آبادانی و رفع مشکلات گام برمی‌دارند؛ این تجربه زیسته نشان می‌دهد که همکاری و تعاون اجتماعی، سرمایه‌ای کهن و ماندگار در فرهنگ این سرزمین بوده و کارکردی فراتر از یک تبادل اقتصادی ساده داشته است.